⇐विषय सूचीमा फर्कन

 पाठ ३.७.२

 स्थुल शरीर

यो हामीले देख्न र छुन सक्ने पँचभुत भौतिक तत्वबाट निर्मित शरीर हो । यस शरीरको रचना, कार्य, गुणहरुका बारेमा आधुनिक विज्ञान र चिकित्साशास्त्रद्वारा प्रशस्त अध्ययन भइरहेको छ । विभिन्न स्कुल, कलेज, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान सस्थानहरुमा यस विषयमा अनुसन्धान र पढाइ भइरहन्छन् । यस शरीरको विभिन्न समस्याहरु, रोगहरु, विभिन्न उपचारका विधिहरु डाक्टर, क्लिनिक, हस्पिटल वा अन्य ठाउँहरुमा उपलब्ध भइरहेको हुन्छन् ।
आधुनिक विज्ञानले गरिसकेका, गरिरहेका सबै अध्ययन, सँरचना, उपायहरु आफ्नो आफ्नो ठाउँमा सही छन् । शरीरको बनावटको बारेमा नयाँ थप जानकारी, स्थुल शरीर, लिँग शरीर र आत्माको बारेमा थाहा हुँन जाँदा विज्ञान र चिकित्साशास्त्रका हालसम्म भइआएका अध्ययन र अनुभवका क्षेत्रमा कुनै परिवर्तन आउँदैन । यी सबै अध्ययन र अनुभवहरु स्थुल शरीरका बारेमा हो । केवल अब स्थुल शरीर, लिँग शरीर, आत्माका ज्ञान र गुणहरुलाई ध्यानमा राखि अगाडि बढ्नु जरुरी छ । लिँग शरीर र आत्मा मानिसले नदेख्ने भएको भए पनि तिनीहरुको प्रभाव मानव शरीरमा महत्वपुर्ण रहेको हुन्छ । त्यसको प्रभावका अनुभव र उदाहरणहरु जन मानसमा प्रशस्त भोग्दै आएका हुन्छन्, भोग्दै आएका रहेछन् । अब वैज्ञानिक र चिकित्साशास्त्रका डाक्टरहरू पनि यस नयाँ ज्ञानको आधारमा बढी अध्ययन गरी मानिसको जीवनमा आएका समस्याहरुलाई सही मुल्याङ्कन गर्न सिकेर, त्यसले पार्न सक्ने प्रभावका क्षेत्र छुट्याएर, छानबिन, जाँच, उपायहरु निकाल्नु पर्ने आवश्यकता छ । यसरी सँयुक्त रुपमा विश्लेषण गरी निकालिएका उपायहरुले मानव जीवन अझ बढी सुखमय, सुरक्षित, स्वस्थ, लामो आयु, कष्ट विहीन हुन सक्ने सम्भावना बढेको छ ।

स्थुल शरीरको रचना

भौतिक शरीर भनेको कुनै एक्लो शरीर हैन । थुप्रै जीवहरु वा सानो सानो कम विकसित चेतना र अनुभव भएका लिँग शरीरहरुको समुह र जमघट हो । ती सबै जमघटहरु आफ्नो आफ्नो स्वार्थका लेनदेनका लागि भएको हो । त्यस स्थुल शरीरमा भएका विभिन्न अन्य जीव वा जमघटहरुले एक आपसमा लेनदेन गर्दा अरुलाई नचाहिने चिज आफुले प्रयोग गर्ने उद्धेश्यले जमघट हुन गएका हुन्छन् । त्यसरी त्यस स्थुल शरीरमा थुप्रै खालका जीव वा लिँग शरीरहरु हुन्छन् ती सबै अरुलाई नचाहिरहेको चिजको प्रयोग गर्न जम्मा भएका हुन्छन् र आफ्नो नचाहिने चिज पनि अरु जीव वा लिँग शरीरले प्रयोग गरिरहेको हुन्छन् । त्यहा भएका जमघटले अर्को जमघटलाई भत्काएर सानोसानो टुक्रा गराएर आफुलाई काम लाग्ने चिजहरु त्यहाँबाट लिन्छन् र प्रयोग गर्दछ अथवा हामीले देख्ने भाषामा खाने गर्दछ र नचाहिने चिजहरु मल मुत्र द्वारा बाहिर फ्याक्दछन् । हामीले देख्ने गरेका सबै जीवहरु त्यस्तै थुप्रै सानासाना जीव वा लिँग शरीरहरुको जमघट हो । एक जीवले अर्को जीवलाइ मारेर खाने भनेको त्यस मारिएको शरीरमा भएका विभिन्न जीवहरु आफ्नो शरीरको निमार्णको लागि प्रयोग गर्ने हो । त्यसैले शरीरमा भएका विभिन्न अङ्गहरु भिन्नभिन्न जीव वा जीवका समुहहरु हुन् । तर ती समुहहरु कुनै स्वार्थको एक आपसमा सम्बन्धित भएर बसेका हुन्छन् र तिनीहरुको समुह नै अझ ठुलो अर्को अङ्ग जस्तो बनेको हुन्छ । तर ती अङ्गहरु भिन्नभिन्न हुन र आफ्ना आफ्ना स्वार्थका लागि सम्बन्धित भएर बसेका हुन् । शरीरमा विभिन्न अङ्गहरुको आफ्नोआफ्नो जीवन र स्वार्थ हुन्छ । छालाको आफ्नो जीवन छ, रगतको कोशहरुको आफ्नो जीवन छ, मासु र हाडहरुको आफ्नो जीवन छ । मासु हाडको लागि बनेको होइन । हाडमा मासुलाई चाहिने केही तत्व भएको भएर हाडमा मासु टाँसिएर बसेको हो । यसरी विभिन्न भिन्नभिन्न जीवहरु एकआपसमा सम्बन्ध गरेर बस्दा यिनीहरुको घनिष्ट सम्बन्धले अर्को शरीर जस्तो बन्नलार्इ धेरै समयको अनुभवहरु थपिदै बनेका हुन्छन् । त्यसैले सृष्टिमा पहिला साना, सुक्ष्म जीवहरुमात्र थिए । पछि जीवहरु ठुलोठुलो हुँदै जानुको मतलव हो त्यहाँ जीवको विकाशको लागि पर्याप्त कच्चा पदार्थ हुनु । यदि त्यहाँ पर्याप्त कच्चा पदार्थ नभए त्यस ठुलो जीवको आकार घट्न थाल्दछ । यस्तै प्रकृयाको उदाहरण हाम्रो जनजीवनमा देखिने रुपमा भइ रहेको हुन्छन्, जस्तै सबै बाटो, राजमार्ग, नदीका आडमा, छेउछाउमा घरहरु बन्दै जाने र तिनै सुविधाका कारण त्यहाँ बस्ति, गाउँ, शहर बन्दै जाने हो । तर त्यस शहरमा सबैको आफ्नाआफ्ना जीवन छन् । बाटो, घर, बिजुली, कामदार, मालिक, खेती, ब्यापार, गाडी बनाउने, गाडी चलाउनेहरुका आफ्ना आफ्ना स्वार्थहरु छन् । तिनै स्वार्थहरुको लेनदेनबाट शहरको जीवन चलेको हुन्छ । त्यसैगरी भौतिक शरीरको अङ्गहरुको निर्माण भएको हुन्छ । यो भौतिक शरीरको निर्माण र प्रयोग भनेको सृष्टिको अरबौँ बर्षको अनुभव र चेतनाको फल हो । मानिसको शरीरमा कतिपय अन्य जीवहरुको उत्पत्ति र वासस्थान हुन्छ । मानव शरीरमा आफ्नो जीविका चलाई रहेका कतिपय ब्याक्टेरिया र भाईरसहरुले मानव शरीरलाई हानी पुर्याएको हुन्छ र विभिन्न रोगदेखि शरीरको मृत्युको कारण बन्न गएको हुन्छ भने कतिपय ब्याक्टेरिया र भाईरसहरु मानवको भौतिक शरीरको जीवनमा अभिन्न अङ्ग भएर बसेको हुन्छ । त्यस्ता अभिन्न अङ्ग भएर बसेका कतिपय ब्याक्टेरिया र भाईरसहरुका अभावमा मानव भौतिक शरीरमा विभिन्न रोगहरु उत्पन्न हुन्छन् । यसैले भौतिक शरीर भनेको कम चेतना भएका सानासाना जीवहरु, साना चेतना भएका लिँग शरीरहरु, तिनीहरुबाट बनेका समुहहरु, तिनीहरुबाट बनेका भिन्नभिन्न अङ्गहरुको सम्युक्त स्वार्थ पुरा गर्न बनेको ठुलो समुह वा जमघट हो । भौतिक शरीरको आफ्नो चेतना हुँदैन । यस गुणको बारेमा स्पष्ठ बुझ्न सकेपछि मानव जातीमा दैनिक रुपमा घटिरहेका सुख दुःखका कारणहरुको अर्थ खुल्न जानेछ । पछिका पाठहरुमा वर्णन गरिएको छ ।
आत्मा, महत, लिँग शरीर, स्थुल शरीर यी सबैलाई वेदशास्त्रमा अविध्या, अहँकार भनेर भन्नुको कारण हो यी शरीरहरुलाई आफ्नो बारेमा सही ज्ञान हुँदैन । सुरुमा आत्मा र महत (प्रथम जीव) सृजना हुँदा नै महतले आफु ब्रह्मबाट अलग्गै चिज भएको भनेर सोच्ने, महसुस गर्दछ र भ्रममा पर्दछ । त्यसपछि उ आफ्नो आवरण प्रकृती प्रमुख हुन्छ, भित्रको चेतनालाई देख्दैन र भ्रममा पर्दछ । त्यसपछिको लिँग शरीरको विकासमा पनि त्यही भ्रम कायम रहन्छ । लिँग शरीरले आत्मालाई देख्दैन, चिन्दैन ।
लिँग शरीरले आफुले अनुभव गरेको सबै याद गर्दछ । त्यस लिँग शरीरत्यो अचेत हुन्छ । त्यस भौतिक शरीरको संचालन लिँग शरीरले गरेको हुन्छ । यसरीनै साना साना जीवहरूको जमघट हुँदै विभिन्न विकसित जीव वा लिँग शरीरहरूको विकास हुन्छन् ।
लिँग शरीरले हरेक पटक स्थुल शरीर वा भौतिक शरीर धारण गर्दा त्यस शरीरको सुख र दुःखको भोग गर्ने, त्यसबाट आनन्द प्राप्त गर्ने गर्दछ । त्यस लिँग शरीरले स्थुल शरीर धारण गरेको समयमा गरेको भोग र आनन्दलाई स्थुल शरीरको त्यागपछि पनि लिँग शरीरले लामो समयसम्म याद गर्दछ । यो गुण नै लिँग शरीरको प्रमुख महत्वपुर्ण गुण हो । जसको कारण मानव जाती सबभन्दा बढी प्रभावित भइरहेकोले आफुले ग्रहण गरेको स्थुल शरीरलाई मात्र देख्न सक्दछ र त्यस स्थुल शरीरलाई नै म हुँ भन्ने ठान्दछ । आफ्नो लिँग शरीरलाई देख्दैन, चिन्दैन । त्यसैले लिँग शरीरले स्थुल शरीरलाई नै म नै एक्लो शरीर हुँ भन्नु स्वभाविक हो । मानिस त्यस भ्रमबाट उम्कन सक्नु पर्छ र आफ्नो सही परिचय चिन्नु पर्दछ । त्यसो गर्दा मानिसको जीवनको अन्जानको भुमरीबाट प्राप्त गरेका थुप्रै अनावश्यक समस्या, शारीरिक, पारिवारिक, आर्थिक अस्वस्थता र विभिन्न रोगहरुबाट मुक्त हुने छोटो बाटो निकाल्न समर्थ हुन्छन् । त्यस अविध्यालाई त्यस विषयका सही विद्या र ज्ञानले हटाउँछ । यस पुस्तकद्वारा यही विद्या र ज्ञानलाई बुझिने गरेर पेश गर्न कोसिस गरिरहेको छु ।

⇐विषय सूचीमा फर्कन

This post is also available in: English