⇐विषय सूचीमा फर्कन

पाठ ३.८.५

मानिसको स्थुल शरीरमा लिँग शरीर बस्ने ठाउँ

(Place where  casual (linga) body is situated in human’s material body)

मानिसको मुटुमा पहिलो बिजुली प्रवाह कसरी सुरु भयो ? 

अगाडिका पाठहरुका वर्णनबाट लिँग शरीर भन्ने अदृश्य शरीर रहेछ भन्ने कुराको बयान गरिएको छ । अब स्थुल शरीर, लिँग शरीर र आत्मा शरीर मिलेर मानिसको शरीर बनेको हुन्छ भनेर थाहा भएपछि तिनीहरु कहाँ र कसरी बसेका छन् भनेर जान्न जरुरी छ । आधुनिक विज्ञानले आत्मा कहाँ बसेको हुन्छ वा लिँग शरीर कहाँ बसेको हुन्छ भनेर कुनै चर्चा गरेको छैन । आधुनिक विज्ञानले यस्तो अदृश्य लिँग शरीरको अस्तित्वको बारेमा कुनै चर्चा नै गरेको छैन भने उस्ले त्यो कहाँ बसेको छ भनेर भन्ने झन कुरा भएन । आधुनिक विज्ञान, वायोलोजी, चिकित्साशास्त्रले गरेको आजसम्मको अध्ययनको वर्णनमा मानव शरीरको देखिने शरीरको रचना र बनावटको वर्णन गरेको हो । हिस्टोलोजी, फिजिओलोजी, वायोकेमेष्ट्रि, वायोफिजिक्सका चिकित्साशास्त्रका विषयहरूमा मानव शरीरका सुक्ष्म बनावट र गुणहरुका अध्ययनहरु भएका छन् । मानव शरीरको हरेक भिन्नभिन्न अङ्गहरुको कार्यहरुका बारेमा अध्ययनहरु भएका छन् । तिनै अध्ययनका आधारमा विभिन्न उपकरणहरुको आविष्कार भएको छ र ती उपकरणद्वारा चिकित्साशास्त्रमा मानव शरीरको रचना र कार्यहरुका जाँचहरु गरिने, विभिन्न रोगहरु पत्ता लगाउन मद्दत मिल्ने गरेको र ती रोगहरुका उपचारका विधिहरु अपनाइएका छन् । व्यवहारमा मानव शरीरको बारेमा अब जान्न र बुझ्न केही बाँकी नरहेको जस्तै नै कुराकानी गरिन्छन् । तर विज्ञानमा मानव शरीरको रचना र कार्यहरुका बारेमा कतिपय कुराको रहस्य अझै खुलेको थिएन । विज्ञानमा र चिकित्साशास्त्रको मानव शरीरको रचना (Anatomy) र कार्यको (Physiology) अध्ययनमा कतैकतै अझै नबुझिएका कुराहरु र अन्योलताहरु थिए । मानव शरीरको बारेमा विज्ञानको  Anatomy, Physiology का सबै ज्ञानका कुराहरु कोट्याउदै जाँदा थाहा भयो कि शरीरमा संचारको प्रणाली (Nervous system) हुन्छ, दिमाग (brain) त्यस संचार प्रणालीको केन्द्र हो, दिमागदेखि प्रत्येक अङ्गहरु सम्म संचारका नसाहरु (Nerves) फैलिएका हुन्छन् भनेर थाहा छ । ती नसाहरु सुरुमा ठुलाठुला मोटा भएर निस्केका हुन्छन् पछि गएर बाँडिदै गएर त्यसभन्दा साना नसाहरुका जालो बन्दछन् । त्यस नसाका जालोद्वारा शरीरका सबै अङ्गहरुमा संचार पुग्ने र शरीरका सबै अङ्गहरुको सबै काम संचालन हुन्छ भन्ने थाहा छ । त्यस संचार प्रणालीमा वा नसाहरुमा अति सानो मात्राको बिजुलीको प्रवाह बगेको हुन्छ । त्यस बिजुलीको प्रवाहको कारण नै त्यस संचार प्रणालीका नसाहरुमा संचार प्रवाह बगेको हुन्छ भनेर थाहा छ । त्यो बिजुलीको प्रवाह शरीरमा कहाँबाट सुरु हुन्छ भनेर थाहा छ । मानव शरीरको मुटुमा Sinoatrial node भन्ने भाग हुन्छ । त्यहीँ Sinoatrial node बाट पहिलो बिजुलीको प्रवाह सुरु हुन्छ । त्यही बिजुलीको प्रवाह त्यहाँबाट बग्दैबग्दै मुटुको अन्य भागमा फैलन्छ र त्यही बिजुलीको प्रवाह दिमागमा पुग्दछ अनि अन्य शरीरको सबै अङ्गहरुमा प्रवाह हुन्छ भनेर थाहा छ । त्यही Sinoatrial node मा निस्केको बिजुलीको इम्पल्स impulse को मात्रा ७२ पटक प्रति मिनट छ र त्यसैको कारण मुटुको धडकनको गति प्रति मिनट ७२ पटक हुन्छ भनेर थाहा छ । तर वायोलोजी विज्ञान, चिकित्साशास्त्रका अध्ययनका विषयहरु शरीरको रचनाको अध्ययनशास्त्र (Anatomy), शरीरको कार्यको अध्ययनशास्त्र (Physiology), मुटु रोगको अध्ययनशास्त्र (Cardiology) कार्डिओलोजीशास्त्रलाई आज सम्म थाहा छैन कि मुटुको त्यस Sinoatrial node मा त्यो बिजुलीको प्रवाहको सुरुवात कसरी भयो ? मुटुको Sinoatrial node मा उत्पन्न भएको बिजुलीको impulse को कारण आज सम्मका सबै विज्ञानका शास्त्रहरुले थाहा छैन भनेर स्पष्ट भनेको छ । त्यसो भए मुटुको Sinoatrial node मा बिजुलीको प्रवाह कसरी सुरु भयो त ? यो अवश्य पनि अति महत्वपुर्ण प्रश्न हो । त्यो Sinoatrial node आफैले बिजुली निकाल्न सक्दैन । Sinoatrial node यो बिजुली निकाल्ने जेनेरेटर ग्रन्थि होइन । वास्तवमा कुनै पनि जेनेरेटरहरु आफैले बिजुली निकाल्न सक्दैनन् । संसारको कुनै पनि जेनेरेटरहरु चाहे पेट्रोलबाट चल्ने होस, हावाबाट चल्ने होस्, पानीबाट चल्ने होस्, घामबाट चल्ने होस्, ती जेनेरेटर आफैले बिजुली निकाल्ने होइन । ती जेनेरेटरहरुले पेट्रोल, हावा, पानी, घामबाट प्राप्त चञ्चल शक्तिलाई रुप परिर्वतन गराएर बिजुलीको रुप दिएको मात्र हो । त्यस मुटुको टुक्रा Sinoatrial node मा कुनै जेनेरेटर भएको थाहा छैन । यसै अनुसार चिकित्साशास्त्रले आजसम्म गरेको अध्ययनमा मुटुको Sinoatrial node मा भेटिएको बिजुलीको प्रवाह कसरी सुरु भयो भनेर आजसम्म टुङ्गो लागेको छैन । शरीरको बिजुलीको प्रवाहको सुरुवात भएको मुटुको Sinoatrial node मा रहेको टुङ्गो नलागेको बिजुलीको नाङ्गो तार आजसम्म मुटुमा नाङ्गो नै झुण्डिरहेको छ । आजको आधुनिक चिकित्साशास्त्र भनेको मुटुको Sinoatrial node मा झुण्डिएको, स्रोतको टुङ्गो नलागेको बिजुलीको नाङ्गो तारको टुप्पाबाट सुरु भएको बिजुलीको प्रवाहबाट चलेको शरीर र शरीरका अन्य अङ्गहरुको अध्ययन, समस्या र उपायहरुको सँग्रह हो । फिजिक्स विज्ञानलाई थाहा छ कि यदि कुनै बिजुलीको तारमा केही करेन्ट बगिरहेको छ भने त्यो करेन्ट कतैबाट आएको हुनु पर्दछ । तारमा आफै करेन्ट उत्पन्न हुँदैन । त्यसैले मुटुको Sinoatrial node मा रहेको त्यो बिजुलीको नाङ्गो तारमा बिजुलीको प्रवाह कताबाट आयो भन्ने कुरा वा प्रश्न चिकित्साशास्त्र र सबै आधुनिक विज्ञानको लागि आजसम्मको अँध्यारो पाना हो ।

चित्र १९

यो मुटुमा उत्पन्न भएको बिजुलीको स्रोत आजसम्म कसैलाई थाहा छैन भन्ने कुरा सायद कतिपय वैज्ञानिक र डाक्टरलाई थाहा नहुन सक्दछ वा याे उनीहरुलाई मतलव नभएको विषय हुन सक्दछ । यो कुरा थाहा नभए पनि वैज्ञानिकहरुको र डाक्टरहरुको जीवन र व्यवसाय व्यस्त रुपमा चलिरहेको छ । तर विज्ञान भनेको अन्धो हुदैन र सँधै उज्यालोको खोजीमा रहेको हुन्छ ।
लेखकका यिनै जिज्ञासा तथा अन्य जिज्ञासाहरुका जवाफका लगातार खोजीका क्रममा यस विषयमा अन्य कहाँ उल्लेख छ त भनेर लेखकले खोजी गर्छु भन्दा केही तर्कहरु फेला पर्न गएका छन् । विज्ञानका अन्य कुनै पनि किताबहरुमा यस विषयमा कतै उल्लेख गरिएको छैन वा चर्चा गर्न खोजिएको पनि छैन । मानौ कि कसैको घरमा बिजुली बलिरहेको छ । त्यो बिजुली कताबाट आयो भनेर थाहा नपाउन पाए कमसे कम बिजुलीको बिलको पैसा त तिर्न पर्दैन होला भन्ने आशामा त्यस बिजुलीको स्रोतको खोजी नगरिएको हुन सक्दछ । ठिक त्यसैगरी सबै विज्ञान, चिकित्साशास्त्र र कार्डियोलोजी विज्ञानका प्रमुखहरू पनि मुटुको Sinoatrial node मा भेटिएको त्यस बिजुलीको स्रोत थाहा नपाउन पाए हुन्थ्यो भनेर चुप लागेका हुन् कि जस्तो मलाइ लाग्दथ्यो । तर लेखकका यिनै जिज्ञासाहरु र अन्य थुप्रै थुप्रिन पुगेका जिज्ञासाहरु शान्त हुन सकेनछन् र खोज्दै जाँदा, हातमा परेका सबै किताबहरुमा कतै केही सुराक भेटिन्छ कि भनेर केलाउदै जाँदा बाटोमा सानासाना सुराकहरु फेला पर्दथे । यिनै सानासाना सुराककै आधारमा अझ बढी गहिरिदै जाँदा झन बढी सुराकहरु फेला पर्न गयो । सुरुमा यो पनि कुनै एक सानो सुराक जस्तो नै थियो । हुन त यी सुराकहरू सानोसानो अस्पष्ट अभिव्यक्तिहरु थिए । यो सम्बन्धित केही कुराहरु हिन्दु धर्मका विभिन्न शास्त्रहरु मध्यको पुरानो किताब, धेरैले नपढ्ने गरेको, धेरै धार्मिक चेलादेखि कतिपय गुरुहरुले नामै नसुनेको, कसैले नाम सुनेको भए पनि नपढेको, कसैले पढेको भए पनि सबै तर्क र अर्थ नलागेको एक वेदशास्त्रमा अर्कै प्रसंगका कुराहरुका चर्चा हुँदा भगवान शिवजीले थोरै झल्काउनु भएको छ । त्यही आगोको झिल्कालाई सँगालेर, ठुलो बनाएर, कापीमा कोरेर, आधुनिक विज्ञान र चिकित्साशास्त्रको ज्ञानको नजरबाट हेरेर विश्लेषण गर्दा ठुलो रहस्य खुल्न गएको छ ।

चिकित्साशास्त्रको  Anatomy, Physiology, Cardiology को ज्ञानले मुटुमा भएको Sinoatrial node का बारेमा गरीएका चर्चा, त्यस Sinoatrial node मा पहिलो बिजुलीको प्रवाह फेला परेको भनेर भनेका कुराहरु र हिन्दु धर्म अन्तर्गतको पौराणिक वेदशास्त्रको पद्मपुराण भन्ने वेदशास्त्रमा बताइएका कुराहरु जुन बिसौँ हजार वर्ष अगाडि त्रेतायुगमा एक प्रसंगमा बताइएको थियो, ती कुराहरु एउटै विषयमा कुरा भइरहेको थियो । त्यस प्रसंगका कुराहरुमा आजको विज्ञानले कारण दिन नसकेका कतिपय प्रश्नहरुका बारेमा त्यहाँ उल्लेख गरिएका थिए । आज म तिनै कुराहरुका बारेमा चर्चा र वर्णन गर्न चाहन्छु ।

त्यस वेदशास्त्रमा वर्णन भएको संस्कृतको पँक्ति र त्यसको नेपाली उल्था यस्तो छ ।
यी विश्लेषणहरु धेरै शास्त्रहरुको अध्ययन, अन्य अनुभवहरु, बाटोमा भेटिएका सानासाना कुराहरुलाई विज्ञानको ज्ञानको तर्क अनुसार जोडेर बनाइएका हुन् । ती वेदशास्त्रका सबै नाम र पँक्तिहरु, चर्चाका कुराहरु यस सानो किताबमा समेट्न सम्भब छैन र पाठकलाई यसको आवश्यक पनि छैन होला जस्तो लाग्दछ । त्यसैले अति नजीकबाट भनिएका केही कुराहरुका पँक्तिहरुलाई मात्र समावेश गर्न चाहन्छु ।

तत्र चात्रमये पिण्डे हृदि जीवोऽवतिष्ठते ।
आनखाग्रँ व्याप्य देहँ तद्ब्रुवेऽवहितः श्रृणु ।
पुरीतदभिधानेन माँसपिण्डो विराजते ।।

खानेकुराबाट बनेको स्थुल शरीरको मुटुमा यो जीव (लिँग शरीर) बसेको हुन्छ र नङ्गको अगाडिको भागदेखि सबै अङ्गहरुमा फैलिएको हुन्छ । त्यसै लिँग शरीरले म यस्तो नाम गरेको, यस्तो राम्रो, यस्तो ज्ञानी भनेर अभिमान गर्दै स्थुल शरीरमा बसेको हुन्छ ।

नाभेरुर्ध्वमधः कण्ठादव्याप्य तिष्ठति यः सदा ।
तस्य मध्येऽस्ति हृदयँसनालँ पद्मकोशवत् ।।

नाइटोभन्दा माथि र रुद्रघण्टिभन्दा तलको स्थानमा हृदय रहेको हुन्छ । त्यसैमा डण्डि सहितको कमलको कली जस्तो आकारको अङ्ग हुन्छ ।

अधोमुखँ च तत्रास्ति सुक्ष्मँ सुषिरमुत्तमम् ।
दहराकाशमित्युक्तँ तत्र जीवोऽवतिष्ठति ।।

त्यस कमल कलीको मुख तल हुन्छ । त्यस कमल कलीमा सुक्ष्म, सुन्दर प्वाल हुन्छ । त्यस प्वाललाई दहराकाश भन्दछ । त्यही दहराकाशमा लिँग शरीर बसेको हुन्छ ।

चित्र २०

कदम्बकुसुमोव्दद्धकेसरा इव सर्वतः ।
प्रसृताहृदयान्नाड्यो याभिर्व्याप्तँ शरीरकम् ।।

त्यस कमल कलीबाट सयौँ नाडीहरु कदम्बको फुलको केशरहरु जस्तो गरेर फैलिएको हुन्छ । ती केशरहरु जोडिएर सयौँ नाडीहरु बन्दै शरीरका सबै भागमा र ग्रन्थिहरुमा र कणकणमा पुगेको हुन्छ ।

सुषुम्नेति समादिष्टा तया गच्छन्विमुच्यते ।
तत्रावस्थितचैतन्यँजीवात्मानँ विदुर्बुधाः ।।

त्यस मध्य एक नाडी जुन उल्टो तिर फर्केर ब्रह्म सित जोडिएको हुन्छ । त्यस नाडीलाई सुषुम्ना नाडी भनिन्छ । त्यसै नाडी मार्फत ब्रह्म र मानिसको स्थुल शरीरसँगको सम्बन्ध रहेको हुन्छ । शास्त्रहरुमा योगीहरुले योग द्वारा आफुलाई आत्मा हुँदै ब्रह्म प्राप्त गरेको भनेर भनिएको छ । त्यो यही नाडी मार्फत ब्रह्ममा पुगेको भनेको हो । यो ब्रह्म प्राप्ति गर्न सिपालु गुरुको आवश्कता पर्दछ भनेर वेदशास्त्रमा उल्लेख रहेछ ।

यी शास्त्रका कुराहरुलाई हाम्रो विज्ञान र चिकित्साशास्त्रको ज्ञान द्वारा विश्लेषण गरौँ ।

चित्र २१

कदम्बको फुल माथिको चित्र जस्तो हुन्छ र त्यसबाट केशरहरु निस्किरहेका हुन्छन । ती कदम्बका केशरहरु जस्ताबाट नाडीहरु बन्दै अन्य नाडीहरुसँग जोडिएर हरेक ग्रन्थिसम्म पुगेको हुन्छ । ती नाडीहरु मध्य एउटा नाडी उल्टो फर्केको हुन्छ र बह्ममा जोडिएको हुन्छ । यसो भनेको चित्रमा Nervous system को  Neuron जस्तो हुन आउँछ । यो एक Neuron  को वर्णन भइरहेको छ । एक अदृश्य Neuron  को वर्णन भइरहेको छ । त्यस अदृश्य Neuron  बाट अन्य देखिने Neuron  हुँदै सबै ग्रन्थिसम्म संचार पुग्दछ र संचालन हुन्छ भनेको छ । Nervous system मा त्यसरी नै   Neuron हरू dendrit, axon हुँदै जोडिदै जान्छन् । ब्रह्ममा जोडिने नाडी सुषुम्ना नाडीलाई उल्टो भन्नुको मतलव बह्मबाट आउनेलाई सुल्टो भनेको हो । उर्जा आउने बाटो ब्रह्मबाट ग्रन्थि तिर हो । ती साना नाडीहरु मिलेर ठुला नाडीहरु बन्दछन् । त्यस्तै एउटै ग्रन्थिमा दसौँ नाडीहरुले संचार पुर्याएको हुन्छ भनिएको छ । साचै नै चिकित्साशास्त्रको अध्ययन अनुसार पनि हरेक ग्रन्थिलाई एकभन्दा बढी नै देखीने नसाहरुले संचार गरेका हुन्छन् ।

 

चित्र २२, २३

हुन सक्दछ कि कतिपय कुराहरु अझै स्पष्ट खुलेका छैनन् होला । तर अब अन्धकारमा ढुङ्गा हानेर बस्ने जस्तो अवस्था रहेन । विज्ञानले गहिरिएर अझ खोजि गरी मानव शरीर के हो भनेर पुनः प्रश्न गर्न मिल्ने प्रश्नहरु र जवाफहरू यस पुस्तकले जुटाएको छ भने कतिपय प्रश्नका जवाफहरु सबैले मिलेर गहिराइमा खोजि गर्नु पर्नु आवश्यकता छ ।

चित्र २४

१. वेदशास्त्रमा कदम्बको फुलको उदाहरण दिएर गरिएका वर्णन र विज्ञानको Sinoatrial node र Neuron को वर्णन एउटै चिजको वर्णन हो । फरक यति हो कि विज्ञानको Neuron देखिने कोशहरुको वर्णन हो । वेदशास्त्रमा वर्णन गरिएकोमा ब्रह्मदेखि मुटुसम्मको नदेखिने Neuron, शरीरभित्र मुटुको Sinoatrial node देखि ग्रन्थिहरुसम्म देखिने Neuron, ग्रन्थिमा पुगेर फेरी नदेखिने Neuron हुँदै कणकणमा पुग्दछ भनेको हो । वेदशास्त्रमा नदेखिने र देखिने दुबै Neuron को वर्णन हो ।

२. चिकित्साशास्त्रको Anatomy मा मुटुको रचनामा Sinoatrial node भन्ने हुन्छ । विज्ञानमा केही फुकेको भागलाई node भनेको हुन्छ । वेदशास्त्रले फुकेको र केशरहरु निस्केको भएर कमलफुलको डण्डी र कली, कदम्बको फुलको केशर जस्तो भनेको हो । कली भन्ने शब्दको अङ्ग्रेजी भाषामा अर्थ हो Bud, node (फुकेको भाग) । भाषा र शब्दहरु मात्र भिन्न छन् । दुबैले एउटै कुराको वर्णन गरेका छन् ।
३. चिकित्साशास्त्रको Physiology शास्त्रमा मुटुको Sinoatrial node मा शरीरमा पहिलो बिजुली सुरु हुन्छ वा त्यहाँ बिजुली भेटिएको छ भनेको छ । त्यो बिजुली कहाँबाट त्यहाँ आएको हो थाहा छैन भनेको छ । वेदशास्त्रमा त्यही Sinoatrial node मा लिँग शरीर बसेको हुन्छ, त्यहीँबाट लिँग शरीरले स्थुल शरीरलाई बिजुली उर्जा, सम्पर्क, सम्बन्ध पुर्याएर सबै संचालन र्गदछ भनेको छ ।

४. यसरी विज्ञानले वा चिकित्साशास्त्रले मुटुको Sinoatrial node मा छोडेर आएको करेन्ट सहितको नाङ्गो तारमा लिँग शरीरको अदृश्य तारलाई लगेर वेदशास्त्रले जोडिदिएको छ र विज्ञानको रहस्यको गाँठोलाई फुकाइ दिएको छ । अब यस तारको जोडाइलाई अझ स्पष्ट र बलियो बनाउने काम विज्ञानको नै हो ।

चित्र २५

अब यसलाई अझ गहिराएर हेरौँ ।

घरीघरी एउटै कुरा किन दोहार्याउनु पर्यो ? भइ हाल्यो नि । बुझ्ने ले बुझे, नबुझ्ने ले बुझेनन् के फरक पर्यो त भनेर सोच्लान् । तर त्यसो होइन । यहाँ मेरो व्यक्तिगत स्वार्थ पनि छ । यी भन्न गइरहेको कुरा आजसम्म हामी लेखकहरुलाई मात्र थाहा छ र हामीहरूले मात्र यो कुरा गर्दा हामीहरू एक्लै मुर्ख , पागल डाक्टरहरु भएका छौँ । यो प्रसङ्ग  हाम्रो जीवनको चुनौती हो किनकी बिसौँ वर्ष पढेर चिकित्साशास्त्रको उच्च शिक्षा हाँसिल गरेर अन्त्यमा कतै विश्वविद्यालयमा नपढाइएका कुराहरु बुझ्नु, गर्नु, भन्नु पर्दा सजिलो काम हैन रहेछ । त्यसैले यस कुरालाई समाजमा अगाडि सारेर भन्नु भन्दा अगाडि धेरै सोच विचार र परिक्षणहरु गरियो । समाजमा यो कुरा भन्न हिम्मत जुटाउनु पनि अति कठिन थियो । तर जति कठिन विषय भए पनि सत्य भएको भएर समाजमा भन्नु आवश्यक पनि थियो । तर यी कुराहरु सर्वसाधारणले , विज्ञान र चिकित्साशास्त्रको  कम जानकारी भएकाहरुले तुरुन्त बुझ्ने वा तिनीहरूलाई सजिलै बुझाउन सकिने विषय  होइन । त्यसैले सुरुमा यी कुराहरु कसैले सुन्दा वा पढ्दा  नबुझे जस्तो हुनु पत्यार नलाग्नु र लेखकहरूसँग विचारहरु नमिल्न जाने अवसरहरु प्रशस्त छन् । तितो औषधी सुरुमा कसैलाइ मनपर्दैन । सुरुमा सबैलाई यो सत्यता पनि तितोमा पनि अति तितो लाग्नेछ र मन पराउने छैनन् । खास गरेर चिकित्साशास्त्र पढेर आफ्नो पेशा चलाएर व्यस्त भइरहेकाहरूलाई फेरी तिनीहरूले पढेको विज्ञान नै अपुरा ज्ञानको शिक्षा हो रे भनेर कुनै साधारण व्यक्तीले भनेको भनेर विश्वास नलाग्न सक्दछ । यत्रो संसार भरिका वैज्ञानिक र डाक्टरहरूले भनेका कुरालाई एक साधारण व्यक्तिले  काट्न खोज्नु एक मुर्खता र पागलपन लाग्न सक्दछ । त्यसैले लेखकको उद्देश्य रहेको छ कि बरु एउटै कुरा सयौँ पटक दोहोर्याएर यताबाट हुन्छ कि उताबाट हुन्छ भन्दै कुराहरु कोट्याउदै, उदाहरणहरु दिँदै बुझाउन कोसिस गर्दा यदि कसै एकले बुझ्न सक्यो भने अब हामी जस्तै अझ एक मुर्ख  वा पागल थपियो । अलिक बढी साथी पाइयो । त्यसैगरी अरु डाक्टरहरुले पनि बुझ्दै गए भने मुर्ख  वा पागल डाक्टरहरुको सँख्या बढ्दै जाँदा कुनै दिन यी कुरा बुझेका डाक्टरहरु मुर्ख वा पागल नभएर नबुझेका डाक्टरहरु पो मुर्ख वा पागलहरूमा पर्न आउन सक्लान् भन्ने लागेको छ ।

विज्ञानले दिएको परिभाषा अनुसार विश्लेषण गरौँ । (यी कुराहरु चिकित्साशास्त्रको पनि अलि गहिराइको विषय भएको भएर चिकित्साशास्त्रको ज्ञान नभएका पाठकहरुलाई बुझ्न गाह्रो होला ?)

सुक्ष्म विज्ञानको नजरबाट हेरौँ । Histology,  microscopic view   

Sinoatrial node लाई sinus node पनि भन्दछन् । विज्ञानको चिकित्साशास्त्रको शब्द कोशमा त्यस Sinoatrial node बारेमा यसरी परिभाषा र वर्णन दिएको छ ।

From Medical Encyclopedia-

Sinoatrial node, sinus node

A cluster of hundreds of cells located in the right atrial wall of the heart, near the opening of the superior vena cava. It comprises a knot of modified heart muscle that generates impulses that travel swiftly throughout the muscle fibers of both atria, causing them to contract. Specialized pacemaker cells in the node have an intrinsic rhythm that is independent of any stimulation by nerve impulses from the brain and the spinal cord. Slender fusiform cells making up the sinoatrial node are largely filled with sarcoplasm but contain a few striated fibrillae. The cells are irregularly grouped together and, at the edge of the node, merge with the atrial musculature. The sinoatrial node will normally “fire” at a rhythmic rate of 70-75 beats/min. If the node fails to generate an impulse, pacemaker function will shift to another excitable component of the cardiac conduction system, such as the atrioventricular node or Purkinje’s fibers. Certain hormones and various autonomic impulses can affect the sinoatrial node and cause it to “fire” faster, such as during s] trenuous physical activity. During a lifetime of 70 years the node generates about 2 billion impulses. Surgical implantation of an artificial pacemaker is a common procedure for individuals suffering from a defective sinoatrial node. Also called Keith-Flack nodeKeith’s bundlepacemakersinoatrial node, sinus

यो वयानलाई वेदशास्त्रको वयानसँग दाजौँ ।
सर्व प्रथम यो वयानलाई भिन्दा भिन्दै बनाएर छुट्याऔँ ।

1.  A cluster of hundreds of cells located in the right atrial wall of the heart, near the opening of the superior vena cava,

2. It comprises a knot of modified heart muscle that generates impulses that travel swiftly throughout the muscle fibers of both atria, causing them to contract.

3. Specialized pacemaker cells in the node have an intrinsic rhythm that is independent of any stimulation by nerve impulses from the brain and the spinal cord.

4. Slender fusiform cells making up the sinoatrial node are largely filled with sarcoplasm but contain a few striated fibrillae.

5. The cells are irregularly grouped together and, at the edge of the node, merge with the atrial musculature.

6. The Sinoatrial node will normally “fire” at a rhythmic rate of 70-75 beats/min. If the node fails to generate an impulse, pacemaker function will shift to another excitable component of the cardiac conduction system, such as the atrioventricular node or Purkinje’s fibers. Certain hormones and various autonomic impulses can affect the Sinoatrial node and cause it to “fire” faster, such as during strenuous physical activity. During a lifetime of 70 years the node generates about 2 billion impulses.

7. Surgical implantation of an artificial pacemaker is a common procedure for individuals suffering from a defective sinoatrial node. Also called Keith-Flack nodeKeith’s bundlepacemakersinoatrial node, sinus

अब यी भनाइहरुलाई दाजौँ ।

विज्ञानकाे भनाइ

1. A cluster of hundreds of cells located in the right atrial wall of the heart, near the opening of the superior vena cava.

अनुवादः मुटुको भित्रको कोठाहरुको दाहिने atrium को पर्खालमा माथिल्लो vena cava हुन्छ । त्यहाँ सयौँ कोशहरुका झुप्पाहरु हुन्छन् ।
वेदशास्त्रको भनाइ
१. लिँग शरीर स्थुल शरीरको मुटुको भागमा बसेको हुन्छ भनेको छ । कमलको कली जस्तो रुपमा कदम्वको फुलको केशर जस्तो छ भनेको छ ।

विज्ञानको भनाइ

2. It comprises a knot of modified heart muscle that generates impulses that travel swiftly throughout the muscle fibers of both atria, causing them to contract.

अनुवादः यी मुटुको आफ्नो कोशहरूभन्दा अलि फरक भएका मुटुका मासुका गाँठहरू हुन जस्ले बिजुलीको झट्काहरू निकाल्दछ जुन बिजुली मुटुको अट्रियमको मासुहरूका रेसाहरूमा पुग्दछ र त्यसैका कारण मुटुको त्यो अट्रियम खुम्चन्छ ।
वेदशास्त्रको भनाइ
२. लिँग शरीरले स्थुल शरीरको मुटुमा बसेर उर्जा र चेतनाको संचार पुर्याएको हुन्छ भनेको छ ।
विज्ञानको भनाइ

3. Specialized pacemaker cells in the node have an intrinsic rhythm that is independent of any stimulation by nerve impulses from the brain and the spinal cord.

अनुवादः Sinoatrial node को विशेष  pacemaker कोशमा लगातार आंतरिक तालमा बिजुली आउछ जुन आफै त्यहाँ आएको हो । त्यो शरीरको अन्य भाग दिमाग र स्पाइनल कर्डको बिजुली होइन ।

लेखकका तर्कः यहाँ नेर आएर वैज्ञानिकहरुले मुटुमा पैदा भएको बिजुलीको प्रवाहको बारेमा खोजि गर्दै हातमा लिएको डोरिको मसिनो धागो हराएछन्, हार खाएछन् र चित्त बुझाउन थालेछन् र त्यो बिजुली यहीँबाट आएको छ, आफै आएको छ भनेर भनेका छन् । जव कि त्यो सानो धागोको टुप्पामा कुनै जेनेरेटर नअट्ने कुरा उनीहरुलाई पनि थाहा थियो । कित त्यहाँ नेर अरुनै प्रकारको कोश भएको भए शङ्का गर्न सकिन्थ्यो कि त्यो नयाँ खालको कोशले कतै बिजुली पो निकाल्यो कि भनेर ? त्यसैले त्यो बिजुली त्यहाँ कहाँबाट आयो भनेर भन्न सकेको छैन रहेछ ।

वेदशास्त्रको भनाइ
३. मुटुमा त्यो स्वतंत्र बिजुली ल्याउने लिँग शरीर हो ।

विज्ञानको भनाइ

4. Slender fusiform cells making up the sinoatrial node are largely filled with sarcoplasm but contain a few striated fibrillae.
अनुवादः त्यस sinoatrial node भित्र झोल पदार्थ sarcoplasm ले भरिएको छ । त्यस भित्र केही गडेर रहेर रेसाहरू (few striated fibrillae) छन् ।

लेखकको तर्कः

त्यस sinoatrial node भित्र झोल पदार्थ sarcoplasm ले भरिएको छ भन्नुको मतलव त्यहाँ खालि ठाउँ छ । वेदशास्त्रमा पनि त्यही ठाउँमा लामो सुरुङ्ग हुँन्छ भनेको छ । त्यहि खालि ठाउँ सुरुङ्गमा sarcoplasm ले भरिएको हो । त्यस सुरुङ्ग भित्र few striated fibrillae छन् भनेको छ । त्यो भनेको बिजुलीको प्रवाह गर्ने तारहरु हुन् भनेको हो विज्ञानले ।

वेदशास्त्रको भनाइ

४. कमल कली भित्र दहराकाश वा सुरुङ्ग हुन्छ भनेको छ ।
त्यहीँबाट स्थुल शरीरसँग लिँग शरीरले सम्पर्क गर्दछ भनेको छ ।

विज्ञानको भनाइ

5. The cells are irregularly grouped together and, at the edge of the node, merge with the atrial musculature.
अनुवादः ती कोशहरू अनियमित रूपमा समुहमा छन् र गाँठोमा किनारमा तिर मुटुको अट्रियमको मासुमा गडेर बसेका छन् ।

लेखकको तर्कः  ती तार जस्ता few striated fibrillae मुटुको मासुमा एउटा कुनाले गडेर बसेको छ भनेको छ । ती गडेर बसेका रेसाहरूमा बिजुलीको प्रवाह भेटिएको भएर मैले त्यस झुण्डिरहेको तार जस्ता रेसाहरूलाई अलि थपेर नाङ्गो तार भनेको हुँ । मेरो गल्ती यति हो ।  —लेखक ।)

वेदशास्त्रको भनाइ
५. मुटुमा नाङ्गो तार भेटिएको छ । वेदशास्त्रमा यहीँबाट सम्पर्क स्थापना गरेर उर्जा र अन्य सम्बन्धको संचालन हुन्छ भनेको छ ।

विज्ञानको भनाइ

6. The sinoatrial node will normally “fire” at a rhythmic rate of 70-75 beats/min..

अनुवादः त्यस sinoatrial nodeले साधारण अवस्थामा आफ्नो लगातार तालमा बिजुलीको झट्का दिन्छ जुन एक मिनटमा ७० देखि ७५ पटक हुन्छ ।

7. Surgical implantation of an artificial pacemaker is a common procedure for individuals suffering from a defective Sinoatrial node.

अनुवादः यदि कुनै व्यक्तिमा Sinoatrial node  बिग्रन गएमा artificial pacemaker मुटुमा operation द्वारा जडान गर्ने प्रचलित विधि हो ।

लेखकको तर्कः  यो artificial pacemaker मा ब्याट्री हुन्छ । बल्ल यहाँ बिजुली ब्याट्रीबाट आएको हो ।

जसरी अरु स्रोतबाट artificial pacemaker बाट उर्जा प्राप्त भए पनि मुटु र अन्य शरीरहरुमाले उर्जा प्राप्त गरी आफ्नो कार्य कायम राख्दछन् । त्यसैले स्थुल शरीर एक मेसिन मात्र हो ।

Histology,  microscopic view

Sinoatrial node

चित्र २६ Wikipedia encyclopedia बाट

माथिका चित्र मुटुमा रहेको Sinoatrial node को चित्र हो । साँचैकै कमलको कली जस्तो आकारको छ । त्यस्को मुख तल फर्केको हुन्छ भनेको छ ।

चित्र २७ Wikipedia encyclopedia बाट

यो चित्र हिस्टोलोजी शास्त्रमा मुटको Sinoatrial node भएको ठाउँ निरको माईक्रोस्कापबाट लिइएको चित्र हो ।

चित्र २८ Wikipedia encyclopedia बाट

The SA node fibre vaguely resemble cardiac myocytes; however, they are thinner, squiggly and stain less intensely (on H&E) than cardiac myocytes.Adjacent to nodal tissue is nerve fibre. The SA node interacts with fibres from the vagus nerve.

यो चित्र अझ ठुलो मात्रामा बनाएर लिइएको चित्र हो । यो ठुलो बनाएर लिइएको चित्रमा Sinoatrial node र भागस नसा (vagus nerve) सँगै जोडिएका छन् । भागस नसा सवैभन्दा प्रमुख नसाहरुमा पर्दछ जुनमा नसाका जालोहरु बढी हुन्छन्, जस्ले शरीरका सवै ग्रन्थिहरुको संचालनमा भाग लिएको हुन्छ । विशेषज्ञहरुले वषौँ लगाएर निकालिएको चित्रको रुप बनावट र शास्त्रमा बिसौँ हजार वर्ष अगाडि भनिएका वर्णन र चित्रको रुप समेत मिल्न जानु यो एक ठुलो महत्वपूर्ण विषय हो ।
वेदशास्त्रमा कमलको कलीबाट निस्केको केशरहरु अरु नसाहरुसँग जोडिएर नाडीहरु बनाएर सवै अङ्ग र ग्रन्थिहरुमा पुग्दछ भनेको छ । अव ती वेदशास्त्रका वर्णनको हिस्टोलोजीको माईक्रोस्कापिक चित्रले पनि समर्थन र साथ दिएको छ ।

अब एकै छिन गफमा गफ लगाउँ । गहिरो कुरा गर्दा गर्दा टाउको दुख्यो होला ।

ती Sinoatrial node मा भेटिएका तार जस्ता few striated fibrillae हरु बिजुली निकाल्ने जेनेरेटर जस्ता त अवश्य देखिदैनन् । ती तार जस्ता देखिने जेनेरेटरहरु अझसम्म कतै देख्ने मौका मिलेको छैन । सायद बिजुली सम्बन्धित विशेषज्ञहरुले यसको स्पुष्टि गरिदेलान् । तर ती तार जस्ता देखिनेहरु एण्टेनाहरु हुनसक्दछन् । वेदशास्त्रमा लिँग शरीरले उर्जा र चेतनाको संचार गर्दछ भनेको छ । चेतनाहरु, खबरहरु एण्टेनाबाट लेनदेन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा त आजको विज्ञानको युगमा रेडियो, टेलेभिजन, मोवाइल फोन, वाइफाइ देखेकाले सबैलाई बुझ्न सजिलो कुरा हो । उर्जा पनि सानोसानो मात्रामा एण्टेना मार्फत लेनदेन गर्न सकिन्छ । ती Sinoatrial node मा भेटिएका सयौँ नाङ्गा तारहरु जस्ता few striated fibrillae हरु यिनै उर्जा र चेतनाका एण्टेनाहरु वा भिन्नभिन्न रुपमा कुनै चेतनाका एण्टेना, कुनै उर्जाका एण्टेना भएका स्टेसन हुन सक्दछन् । त्यसैले यो Sinoatrial node पावर हाउस स्टेसन नभएर एन्टेना हाउस स्टेसन हुन सक्दछ ।
हिन्दु संस्कृतिमा भक्तहरु वा ब्राह्मणहरुको टाउकोमा टुप्पि राख्ने चलन छ । त्यो राखेको कतै त्यही भित्रको सानो एण्टेनाको टिप्न सक्ने शक्तिलाई बढाउन बाहिर पनि डिस्क एन्टेना पो राख्न खोजेका हुन कि ? त्यस डिस्क एण्टेनाको प्रयोग कतिक गरेका छन्, एन्टेनाले कतिक काम गरेको छ ? भन्ने कुरा त ती एण्टेना वालाहरुलाई नै बढी थाहा होला । यदि तिनीहरुका बाहिरको डिस्क एन्टेनाले काम नगरेको भए ती बाहिरी एन्टेनालाई भित्रको एण्टेनासँग तारले जोड्नु पर्छ भन्ने कुरा तिनीहरुलाई थाहा छ कि छैन ? यदि घर बाहिर डिस्क एण्टेना जाेडेको छ भने घर भित्र रिसिभर राखेको हुन्छ र त्यस रिसिभरमा बाहिरको डिस्क एन्टेनाबाट तार जोड्नु पर्दछ अनि टिभिमा विभिन्न भाषाका मिन्यु पढ्न जान्नु पर्दछ र आवश्यक च्यानलको सेटिङ्ग मिलाउनु पर्दछ । नत्र सेटिङ्ग नमिलाएको ऐण्टेनाले टिपेको च्यानल झिरझिर गर्ने, फोटो एउटा च्यानलको आवाज अर्को च्यानलको देखाउने गर्न सक्दछ । धर्मका प्रचार र आफ्ना पक्षमा बढी ग्राहक तान्ने तानातानी र धर्मको गुरुहरुको अंशवण्डामा कसैलाइ एण्टेना मात्रै, कसैलाइ रिसिभर मात्रै र कसैलाई तार मात्रै भागमा पर्न गए कि ? त्यसो हुन गएको भए अवश्य ती टाउकोमा झुण्ड्याइएको टुप्पिको  डिस्क एण्टेनाहरुले पूर्ण काम गरेका छैनन् होला ?  कपाल नकाटि वा दाह्री नकाटेर त्यही डिस्क एण्टेना बनाउन खोजेका पो हुन् कि ? त्यसैले ती धर्मका ज्ञानीहरु चाहे जुनसुकै धर्म वा संस्कारका किन नहुन् धर्म एकातिरका र व्यवहार अर्कोतिरका कुरा गर्न कोही पनि पछि पर्दैनन् ।

त्यही लिँग शरीरको केशरबाट निस्केको नाडीहरु स्थुल शरीरमा भएको नाडीहरुसँग सम्बन्ध राख्दै अरु थुप्रै नाडीहरु बनाउदै सबै ग्रन्थिहरुसम्म पुगेको हुन्छ र संचार फैलाउछ । त्यो लिँग शरीरले नै स्थुल शरीरलाई आत्मासँग जोडेर सम्बन्ध राखेको हुन्छ । त्यसरी स्थुल शरीर, लिँग शरीर, आत्माको बिचमा निरन्तर सम्पर्क र सम्बन्ध कायम भई रहेको हुन्छ । सुषुम्ना नाडी मार्फत आत्मा र ब्रह्मसँग निरन्तर सम्पर्क भइरहेको हुन्छ र त्यहाँबाट आवश्यक चेतना र उर्जा प्राप्त गर्दै गरिरहेको हुन्छ ।

चित्र २९

चित्र ३०
यसरी ब्रह्मदेखि ग्रन्थिसम्मको neuron हरुको अन्दाज लगाउँदा अदृश्य लिँग शरीर पनि एक अदृश्य neuron जस्तै काम गरिरहेको रहेछ । त्यसैगरी हामीले देख्न सक्ने ग्रन्थिसम्म पुगेको neuron पछि त्यस्तै नदेखिने neuron हुँदै ग्रन्थिका कणकणमा पुगेको हुँन सक्दछ ।
जीवको सृष्टिको नियम अनुसार सबै महतहरु भिन्नभिन्न भएको र सबै महतहरु एक आपसको फाइदाको लागि मात्रै एक आपसमा जोडिएका हुन्छन् । सबै महतहरु एक आपसको सम्बन्धको चेतना राख्दछन् र फाइदा बाँड्दछन् । भनेपछि ग्रन्थिको हरेक कोश, हरेक मलेकुल, अणु, परमाणु, इलेक्ट्रोन हुँदै हरेक महतसम्म पनि अदृश्य रुपमा सम्पर्क पुगेको हुन्छ । यिनै महतहरुको समुहहरु हो अणु, परमाणु, अन्य सबै अचर चर जीवहरु ।


चित्र ३१

संसारमा सबै चिजहरु वा जीवहरु सबै एक्ला एक्ला महतहरु मात्रै हुन् । यदि यस्तो अदृश्य neuron हुन सक्दछ भन्ने तर्कबाट हेर्दा त्यस अदृश्य neuron हुँदै हरेक एकएक महतसम्म सम्बन्ध छ । हरेक महत एक्लो छ तर अरुसँग जोडिएर सम्बन्ध राख्दै बसेको छ । त्यसरी हेर्दा संसारमा सबै एक्लाएक्ला महत मात्रै हुन् । सबै महतकाे चित्र एक neuron जस्तो हुनु पर्दछ । एउटा पुच्छर ब्रह्ममा जोडिएको र टाउकोमा केशरहरु भएको हुनु पर्दछ । संसारमा सबभन्दा सानो रुपमा तिनै neuron रुपका महतहरू मात्रै छन् । अरु सबै तिनै महतहरुका जमात र भिडहरुको रुप र चित्र हो । सबै जमातको आफ्नो प्रकृति र गुण हुन्छ । ती neuron हरु चेतनाका हुन् । चेतनाको स्तरको आधारमा कुनै निष्कृय जस्ता होलान्, कोही चलाख होलान, कोही बढी अनुभवि होलान्, कोही कम अनुभवि होलान्, त्यस्तै कोही साना होलान् कोही अलि ठुला पनि हुन सक्लान् ।
जस्तैः धेरै मानिसको सहभागी भएर विभिन्न सङ्गठन, कार्यालयहरु, राज्य बनेको हुन्छ । त्यस सङ्गठनमा अन्य थुपै सहभागी हुनुका साथै हरेकले एक आपसको कार्य क्षमतालाई प्रयोग गरेर काम गरेका हुन्छन् । तर सबैको आफ्नो आफ्नो स्वार्थ हुन्छ । सबै मानिसहरू वास्तवमा एक्ला एक्लै हुन्छन् । त्यसै गरेर ती neuron हरुले समुहमा काम गरेका हुन्छन् । तर सबैले आफ्नो लागि एक्लो रुपमा काम गरिरहेका हुन्छन् ।

आफ्नो महतले अरू महतहरूसँग गरेको अनुभवहरू याद गरेर आवरणहरू बन्दै मानिसको लिँग शरीरको सृजना भएको हो । अरू महतहरूसँग सम्बन्ध राखे पनि आफु वास्तवमा एक्लै हुन्छ । हरेक महतको टाउको कदम्बको फुलको जस्तो र एउटा लामो केशर ब्रह्ममा जोडिएको हुन्छ । महतका अरू आवरणहरूले गर्दा बाहिरबाट जस्तो देखिए पनि वास्तवमा लिँग शरीर एक महतमा आवरणहरू थपिएर बनेको हुन्छ र त्यस लिँग शरीरको भित्रि चित्र एक महतको जस्तो नै हुन्छ ।

लिँग शरीरकाे चित्र

चित्र ३२

मानिसको चित्रमा यो पुच्छर कताबाट आयो भनेर सोध्लान् ? यो पुच्छर मानिस र ब्रह्मको बिचमा लगातार अदृश्य रुपमा भए पनि सम्बन्ध रहिरहेको हुन्छ भनेर देखाइएको हो । मानिसको र ब्रह्मको बिचमा जत्ति बढी दुरी भयो त्यत्ति नै लामो पुच्छर बन्न जाने भयो । त्यसैले मानिसमा यदि ब्रह्मको ज्ञान छ र उ त्यस ब्रह्मको महत्व बुझेर सँधै नै भावनाले ब्रह्मको नजिकमा रहेको छ भने अवश्य उसको पुच्छर सानो होला । यदि मानिसमा ब्रह्मको ज्ञान नभएमा उ ब्रह्म भन्दा धेरै टाढा रहेको हुन्छ र चित्रमा उसको पुच्छर लामो देखिने हुँदा उ बँगुर या लँगुर जस्तो देखिन सक्छ । अब मानिसले आफु बँगुर, लँगुर या मानिस मध्य को जस्तो देखिने मन छ आफैले रोज्ने हो ।

व्यवहारमा जनमानसमा हुँदै आएका अनुभव र भनाइहरुः
एक छिनलार्इ यी विज्ञानका तर्क र वेदशास्त्रका तर्क लार्इ भुलौँ र यो लिँग शरीरको बारेमा सर्व साधारणहरुको के धारणा थियो त ? भनेर कोट्याएर खोज्न थालौँ । मानिसको शरीरको रचना ज्ञान सबै मानिसलार्इ हुनु पर्दछ भन्ने बिचार गलत हो त्यसैले सर्वसाधारणहरु विना ज्ञान पनि आफ्नो जीविका चलाइ रहेका थिए । विज्ञानका ज्ञान भएकाहरु र मानव शरीरको रचनाका बारेमा गहिरिएर अध्ययन गरेका चिकित्सकहरुलार्इ पनि आजसम्म लिँग शरीरको ज्ञान थिएन र त्यसैमा पनि त्यो लिँग शरीर मानिसको मुटु बसेको हुन्छ र सबै कृयाकलाप गरिरहेको हुन्छ, सबै सुख र दुःखको भोग गरिरहेको हुन्छ, सबै आकाँक्षा पैदा गर्ने वा सबै निर्णयहरु गर्ने काम त्यही लिँग शरीरले गरेको हुन्छ भनेर थाहा थिएन । तर हरेक मानिसले आफ्नो जीवनमा पटकपटक जीवनका विभिन्न दुःख वा सुखका क्षणहरुमा मुटुमा छोएको आभास गरेको हुनु पर्दछ । सबै मायाका वा बिछोडका कुराहरु हुँदा हामीलार्इ त्यहीँ मुटुमा आभास भएको हुन्छ । बिछोडमा त्यही मुटु छियाछिया भएको हुन्छ । खुसिमा त्यहीँ मुटुमा सुखको आभास भएको थियो । मनै दुखायो वा मनमा आनन्द भयो भन्ने वाक्यहरु जीवनका विभिन्न क्षणहरुमा भन्ने गरेका हुन्छन् । कुनै महत्वपूर्ण निर्णय लिँदा त्यहीँ मुटुमा हात राखेर कसम खाएको अनुभव हुन्छ धेरैमा मानिसहरूले । यस्ता कुराहरुको अनुभवका कुराहरु धेरै कोट्याउन चाहन्न । यो भन्नुको मतलब हो साँच्चै नै यी भोग, दुःख, सुख, माया, बिछोड, निर्णय लिने काम मुटुमा बसेर लिँग शरीरले गर्ने गरेको रहेछ । हामीले नजान्दानजान्दा पनि हामी मुटु दुखेर हातले समात्न बाध्य भएका थियौँ । हरेक मानिसले गरेको यो अनुभवका कुराहरु कुनै वैज्ञानिकहरू र डाक्टरहरूले इन्कार गर्दैमा झुटो हुनसक्दैन ।

चित्र ३३

⇐विषय सूचीमा फर्कन

This post is also available in: English